GOVERNMENT OF TONGA

MEDIA RELEASE

(‘Aho 27 ‘o ‘Aokosi, 2015)  

“Ko e me’a tali ‘o e Tō folofola huufi ‘o e Faka’ali’ali Ngoue, Toutai mo e Koloa 2015 vahefonua Tongatapu ‘e he Palēmiá, Hon. Samuela ‘Akilisi Pohiva.”

 

Tapu mo e Hau ‘o Tonga, Tama Tui, Tupou 6

Tapu mo e Ta’ahine Kuini, Kuini Nanasipau’u

Tapu mo Pilinisi Ata, moe Fale ‘o Ha’a Moheofo

 

Tapu mo Vakalahi mo Ha’a Tauhi Fonua

Kuou kole keu hufanga atu he fakatapu kakato kuo osi hono aofaki kae ata kiate au ke fakamonu ae koloa kuou lave ai I he ‘aho ni.

 

Tau Fakafeta’i ki he ‘Otua Mafimafii, he ene tauhi lelei, oku kei lakoifie lelei a e Tu’i

‘o Tonga –  Tupou VI mo e Ta’ahine Kuini Nanaisipau’u moe fale o Ha’amoheofo.

 

‘Oku tau fakafeta’I he ‘ena haelea ‘a e ngaahi Vahefonuaa ‘o fakakakato ‘ae  Maa’imoa Faka’ali’ali Ngoueˊ ‘i he ngaahi ‘aho kuo hiliˊ, pea toe hā’elea ‘ae mala’e Manamou’iˊ ke fakakakato ‘ae faka’ali’ali ngoue, toutai moe ngaahi koloa ngaahi i Tonga ni I he ‘aho ni.

 

Vakalahi kuo tu’utai pea kuo napangapangamalie hotau ‘ahoo, he koloa kafakafa mo mahu’inga lahi kuo too mei he Hau ‘o Tongaa ‘i he ‘aho fakahisitolia ko ‘eni – pea ko hoku fatongiaa ia pea koe koloa pe ia ‘a e Tonga koe fai hano fakafeta’i – ‘a e mokoi hono finangalo ke fakaava ‘a e Maa’imoa Faka’ali’ali Ngoue, Toutai mo e Koloa Tonga ‘o e Hilifaki Kalauni ‘a e Vahefonua Tongatapu, pea ko e aofangatuku ia ‘o e ngaahi Maa’imoa moe Katoanga Faka’ilonga’i ‘o e Hilifaki Kalauni ‘o e ta’u 2015.

Kuo koloa’ia ai ‘a Tonga kotoa, mei he Tokelau ki he Tonga, pea mei Hahake ki he Hihifo,

‘I he ha’elea ‘e he Hau ‘o Tonga ‘a hono fonua, ke fekita mo Hono kakaii

 

Na’e tä e ‘uluafi ‘e he Vai ko Niutouaa moe Taulanga Pasivulangii, pea hoko atu ki he Ta’aki mo e Akaa mo e Funga Vailahii, Pea ngatuu ai ‘ae Vai ko Lelea mo e Fatafatamafanaa, kae tuee ‘ae fo’i ‘one’one moe Fanga faliki Pakoo pea toki fakama’opoopo mai mei he Funga Fonua mo e Feleoko ‘a Maui, ‘a e Katoanga ‘a Tupou mo Hono kakaii – ‘Isa – ’Aho ni kuo tau fakakakato ‘i Tonga’eiki, ‘a e maa’imoa ola ‘a e Lulutai ke faka’ilonga’i’aki ‘a e Ta’u Hilifaki Kalauniˊ.

 

 

 

KO E TU’UNGA ‘O E NGOUE, ME’ATOKONI, VAO ‘AKAU MO E FANGA MONUMANU

‘Oku hokohoko atu ‘a e kei mahu’inga taha pë ‘o e Sekitoa ngoue, me’atokoni, vaotātaa, monumanuu, ngaue fakamea’a ‘a e kakai fefine mo e toutai ‘i he’etau ‘ekonomika ‘i he’ene hoko koe tefito’i ma’u’anga me’atokoni ma’ae ngaahi famili koe ma’u’anga pa’anga, ma’u’anga ngaue, ma’u’anga ivi, moe me’afua ‘oe tu’unga fakapa’anga ‘oe fonua (GDP) mo e pa’anga humai ki he fonua.

 

‘Oku kei ‘i he tu’unga fakafiemalie pë, mo mahu fakame’atokoni ‘a tokanga mo Ngatai ‘i he tukui motu kotoa ‘o e ‘otu Tongaa kae tautautefito ki Tonga ‘Eiki.  ‘Oku hä mei he savea ‘a e Potungaue ki he tu’unga mahu fakame’atokoni fakalotofonua ‘I Tongatapu, na’e lakahake ‘aki e peseti ‘e 6 ‘a e lahi ‘o e me’akai he maketi fklotofonuaa he ta’u ku’osii fkhoa ki he ta’u 2013, neongo e la’ala’aa he 6 mahina ‘o uesia ai e ngouee.

 

‘Oku mahino e lahi ‘aupito ‘a e vesitapoloo, pea malava ‘o ma’u hokohoko pee ‘i he ngaahi maketii ‘ihe ta’u kakato mei Sanuali ki Tisema.

 

‘Oku ‘ilonga e ngāue väofi ‘a e Potungauee ‘a e Pule’angaa mo e ngaahi sekitoa taautahaa ke fakalahi mo fakafaingamalie ‘a e maketi ki he ngaahi fonua mulii ke uta atu kiai ‘a e koloa fakangoue moe toutai moe ngaue fakamea’a.

 

Ko e koloa uta ki tu’apule’anga ‘a Tongaa, ko e peseti ‘e 60 ai, mei he sekitoa ngoue, toutaii mo e ngaue fakamea’aa.  Ka ‘oku ‘I ai e tokanga ki he ngaahi ngaue ko enii, ki hono tokoni’I mo ngaue fakataha ‘a e pule’angaa, ngaahi pisinisi ki he ngouee; ka’uma’a e kakai ‘oku ngaue’I e sekitoa ko enii, ke toe fkalakalaka he ta’u kuo hili na’e holo’aki e peseti ‘e 6 pe koe toni ‘e onongeau tupu ‘ihe lahi ‘oe ngaahi koloa ngoue fakakatoa na’e hu atu ki tu’apule’anga tupu mei he lahi ‘oe la’ala’a moe feliliuaki ‘oe ‘ea.

 

‘Oku kei hokohoko atu pë ‘a e tokoni ‘a e Pule’angaa ki he sekitoa Ngoue moe Toutai ‘i he ngaahi founga ko ‘enii;

 

‘Oku  fakapa’anga ‘e he Pule’anga ‘a e polokalama tokoni fe’unga mo e $6 miliona ke noo atu ‘iha tupu si’isi’i mei he Pangike Fakalakalaka ke faka’ai’ai hono manakoa ‘o e ngoue moe toutai koe ma’u’anga mo’ui ia mo fakalahi hono uta atu ‘oe ngoue moe toutai ki tu’apule’angaa.

 

‘Oku kei hokohoko atu pe ‘a e tokoni koia ‘ae Pule’anga ki hono to’o ‘oe totongi Tukuhau pea mo e Tutee mei he ngaahi naunau fakangouee ‘oku huu mai mei tu’apule’angaa pea ‘oku tokoni lahi eni ki hono fakalakalaka ‘oe ngouee.

‘Oku hokohoko lelei atu ‘a e fengaue’aki ‘a e Potungauee mo e ngaahi Kosilio Fakangouee mo e ngaahi sekitoa taautahaa ke faka’ai’ai ‘a e hoa fengaue’aki fakatahaa ke tokoni ki he langahake ‘o e ‘ekonomika.

 

Neongo ‘oku ha mai ‘a e fakalakalakaange ‘oe tu’unga fakangouee mo e toutaii, ‘oku kei vivili pe ‘a e hulu ‘o e fe’amokakii koe’uhii he ‘oku kei lahiange ‘a e ngaahi koloa humai mei tu’apule’angaa ‘ihe ngaahi koloa hu atu mei Tonga nii pea si’isi’i fau moe koloa ngaohi pe ‘i Tonga ni.  Pea ‘oku lahi ‘a e ngaahi koloa me’atokonii.

 

‘Oku kau ‘a e koloa kikii, kakano’i manuu (hufanga ‘i he fakatapuu) ‘o hangee ko e kakano’i moaa ‘a e lahi TAHA hono humaii.  Ne a’u ki he $34.9 miliona ‘ihe 2014 ke humai e moaa ki he ma’ume’atokonii.

 

Ko e ngaahi ngaue eni ‘e lava ‘o fakahoko pe ‘i Tonga ni; kae fkasi’isi’I ‘a hono huu mai mei mulii.   ‘Oku kau heni ‘a e polokalama ki hono faama’i ‘o e fanga sipii, fanga moaa, fanga patoo mo e fanga puakaa; pea fengaue’aki mo e kakaii.  Ko e mahu’inga ‘o e ngaue ko enii, ke ‘inasi ai e ngaahi family ‘oku nau fakatefito pe ‘I he ngouee mo e toutaii.  Pea ke fakapapau’I ‘oku ‘I ai e ngaahi me’atokoni fe’unga mo fakatupu mo’ui lelei ‘oku ma’u ‘e he ngaahi familii.

 

‘Oku hokohoko atu e polokalama to e ‘akau kehekehe ke tokoni’I e ngaahi familii, pea mo ngaue’aki e ngaahi founga ngoue ‘e tokoni ki he fakalakalaka ‘o e ngouee, pea kene matu’uaki foci e hook mai ‘a e feliuliuaki ‘a e ‘eaa.  Pea ‘oku kau fai foci mo hono toe to fo’ou ‘o e niuu, he kuo laka hake he peseti ‘e 60 ‘o e niu kuo haumatutu, pea fiema’u ke too fetongi.

 

Ko e ngaue ki he Toutaii, ‘oku lahi ‘aupito pea mei totofu mo e ngaahi kolo tu’u mataatahii ‘enau fiema’u ke fakalao’i, kenau lava ‘o pule’I mo ngaue’aki pee ‘e he kakai ‘o e koloo.    ‘Oku ngaue ki ai ‘a e Potungauee ke tokanga’I e ngaahi fiema’u ko enii. ‘E lava leva e ngaahi kolo koeni ‘o pule’I ‘a e toutai aii, mo ngaue ke faama’I e ngaahi ika ko ia kuo faka’au ke si’isi’ii. ‘Oku kau heni e mokohunuu, pea ‘oku fiema’u ia ke fai e ngaue ki ai ke fakaili.

Ko e tokoni ‘a e pule’angaa ki he kau toutaii, ‘oku kau ai ‘a hono to’o ‘oe totongi Tukuhau Ngaue’aki (Consumption Tax) pea mo e Tutee mei he ngaahi naunau toutaii, misini vakaa mo e vaka toutai ‘oku huu mai mei tu’apule’angaa.  Pea hangee pe ko ia he tokoni ki he ngouee.

‘Oku toe leleiange ‘a e tokoni lahi e ngaue fakamea’a ko e ma’u’anga mo’ui ia ‘a e ngaahi familii, ke lato ai mo honau ngaahi fatongia kehekehe.  Ko hono fakalahi ‘o e polokalama to ‘akau ‘a e Potungauee ke feau ‘a e ngaahi fiema’u ‘a e kakai ‘o e fonuaa, ‘oku mahino ‘a e tokangaekina e ngaahi ngaue koenii, ke faingamalie ange ai e lato ‘o e me’atokonii, pea ‘ikai ngata aii, kae lahi fe’unga foci mo hokohoko ke lava ‘o uta ki tu’apule’anga.

 

Ko hono fakakatoaa, ‘oku uki pe ‘e he potungauee mo e pule’angaa, ‘a e fiema’u ke ngaue fakataha ke tokoni’i ‘a e ongo sekitoa ko enii, tautefito kia kinautolu ‘oku ma’umo’ui aii.  Pea ‘I he taimi tatau pe foki, ko e ngaahi pole ki he feliuliuaki ‘a e ‘eaa; ke ‘iai e ngaahi founga ‘I he ngouee, toutaii ke tokoni kiai e ‘I hono ngaue’I ‘a e sekitoa toutaii mo e ngouee.  Pea ‘oku kei tukupa pe ke fakahoko e fatongia ‘o e pule’angaa mo e potungauee ki he lelei fakalukufua ‘ae kakai ‘o e fonua.

 

 

Vakalahi, ‘oku ‘ikai ha lea fe’unga ia, ke fakahaa’i ‘aki ‘ a e fiefia mo e hounga’ia, ‘i he finangalo lelei ‘a Tupou 6 ke Ne fakakoloa ‘a ‘Ene maa’imoaa ‘ihe ta’u fakahisitolia ‘oe hilifaki kalauni. Fakatauange ke kei monimonuu monitonu ai pe ‘a e pule ‘a Ha’a Moheofoo ‘o tuputupu’a.

 

Leveleva e Fakahoha’a, kau tatau atu.

 

NGATA’ANGA

 

Tukuatu mei he:‘Ofisi ‘o e Palemia, Pule’anga Tonga, Nuku’alofa, Tonga.Tu’asila:Taufa’ahau Road, P.O. Box 62.Tel: (676) 24 644     Fax:  (676) 23 888; Ngaahi Faka’eke’eke- Email: pressoffice@pmo.gov.to  

Translate »