20 'Okatopa 2011
Ko e To Folofola mei he Taloni ne fakahoko 'a Nopele Vaea, Nopele Ma'afu mo Nopele Fakafanua lolotonga e Huufi Tuku 'o e Fale Alea 'o Tonga he 'Aho Tu'apulelulu, 'Aho 20 'o 'Okatopa, 2011.
‘Eiki Sea ‘o e Fale Alea,
Hou'eiki Nopele,
‘Eiki Palemia mo e Hou'eiki Minisita ‘o e Kapineti,
Kau Fakafofonga ‘o e Fale Alea,
Hou'eiki mo hotau Kainga.
‘Eiki Sea, ‘Oku mau fakamalo ki he ‘Otua ‘i ho'o laumalie lelei, kae ‘uma'a ‘a e ‘Eiki Palemia, Hou'eiki Minisita ‘o e Kapineti, Hou'eiki Nopele pea mo e kau Fakafofonga ‘o e Fale Alea.
Na'e tali foki ‘i he kamata'anga ‘o e Fale Alea ‘o e ta'u
ni, ‘a e lao
ke poupou ki he tu'utu'uni 'a e Konisitutone, ke fokotu'u ha ‘Eiki Kanisela fakataimi
pea mo e ‘Ateni Seniale fakataimi. Ko ia, kuo lava ‘a e fakanofo ki
he ongo lakanga ma'olunga fakafonua fakataimi koeni. ‘Oku fakakakato ‘e he ongo
lakanga ko eni ‘a e fiema'u ‘a e lao ki he tokolahi ‘o e Paneli ki he Ngaahi
Fakanofo mo e Tu'utu'uni Fakafakamaau. ‘Oku lolotonga ngaue leva ‘a e Paneli ki
he Ngaahi Fakanofo mo e Tu'utu'uni Fakafakamaau, ke fokotu'u mai ha taha 'oku
taukei fe'unga ke fakanofo ki he lakanga Ma'olunga Fakafonua ko e ‘Eiki
Kanisela tu'uma'u, ‘aia ko hono ngaahi mafai ke malu'i ‘a e Fakamaau'anga pea
mo e kau Fakamaau pea mo tauhi foki ‘a e tau'ataina mo ta'efilifilimanako ‘o e
Fakamau'anga. ‘I he taimi tatau,‘oku to e ngaue pe ‘a e Paneli ki he Ngaahi
Fakanofo mo e Tu'utu'uni Fakafakamaau, ke fokotu'u mai mo ha taha ‘oku taukei fe'unga
ke fakanofo ki he lakanga Ma'olunga koia ko e ‘Ateni Seniale tu'uma'u.
Neongo ‘a e to lalo ‘a e tu'unga fakapa'anga fakamamani lahi, ‘oku ngali tu'u faingamalie pe ‘a Tonga, ke lava ‘o matatali ‘a e ngaahi pole ko ‘eni. ‘Oku lolotonga ma'u ha ngaahi tokoni ki he patiseti ‘a e Pule'anga mei he ngaahi fonua muli mo e Ngaahi Kautaha fakavaha'a-Pule'anga ‘e ni'ihi. ‘Oku ‘i ha tu'unga fakafiemalie pe mo e palanisi ‘o e fehu'aki pa'anga mo muli, ‘aia ‘oku tokoni ia ke fakasi'isi'i ‘a e hikihiki ‘o e totongi koloa.
‘Oku hoko ‘a e ma'u ‘anga ivi ko e taha ia ‘a e me'a ‘oku ne uesia ‘a e totongi koloa mo e ma'u'anga mo'ui. Koia, ‘oku lolotonga ngaue ‘a e Pule'anga pea mo e Kautaha Meridian pea pehe ki he Pule'anga Nu'u Sila mo e Pangike ‘a Mamani, ki hono liliu ‘o e konga ‘o e ma'u'anga ‘uhila ‘a e Tonga Power ke lava ma'u mei he ivi ‘o e la'a. ‘Oku ‘iai ‘a e ‘amanaki ‘e tokoni ‘a e ma'u'anga ivi koeni ke holoki hifo ‘a e totongi ‘uhila. ‘Oku ‘amanaki ke fakahoko mo e ngaue tatau ‘i Vava'u. Koe‘uhi ‘e kei hoko pe ‘a e
lolo ko e konga lahi ‘o ‘etau ma'u'anga ivi, koia, ‘oku lolotonga fakahoko ‘e he Pule'anga ha ngaue ki he founga ke lava ‘o hu hangatonu mai ‘a e lolo mei Singapore, ke uta to'oto'o lalahi mai pea mo langa ha ngaahi tangike tuku'anga lolo ‘oku lalahi ange ‘i Nuku'alofa ni, koe‘uhi ke lava ke holo hifo ‘a e totongi ‘o e ma'u'anga ivi koeni ‘oku tau ngaue'aki.
Kuo kakato ‘a e ngaue ‘a e Pule'anga mo e Pangike ‘a Mamani pea pehe ki he Pangike Fakalakalaka ‘a ‘Esia ki ha Aleapau Fakapa'anga mo Fakatekinikale felave'i mo e Polokalama Ngaue ki he fetu'utaki mo Tu'apule'anga ‘o ngaue'aki ‘a e keipolo Fiber Optic. Ko e fakalakalaka lahi eni, koia ‘oku ‘iai ‘a e ‘amanaki ‘e a'u ki he faka'osinga ‘o e ta'u kaha'u kuo hiki hake ‘a e fetu'utaki mo Tu'apule'anga ki ha tu'unga ‘oku vave ange mo to e leleiange pea tokoni lahi ki he fakalakalaka fakakomesiale, fakasosiale mo e ‘ikonomi.
‘Eiki Sea, ‘oku ha mahino ‘a e mahu'inga ‘o e fe'auhi ‘Akapulu ki he Ipu ‘a Mamani na'a tau toki kau kiai, koe'uhi ‘oku ‘ikai ngata pe ‘i he ‘ene fakaholo mamata ka ‘oku tokoni lahi ia ki he tu'uaki ‘o e Ngaue Takimamata mai ki Tonga ni. Koia, ‘oku ‘iai ‘a e ‘amanaki ‘e to e tokolahi ange ‘a e kau folau 'eve'eva mai ki ho tau fonua ni ‘i he kaha'u, kae 'uma'a ha ngaahi faingamalie va'inga ‘i he ngaahi fonua muli ma'ae fanau ‘oku taleniti va'inga ‘akapulu. ‘Oku ‘oatu ‘a e fakamalo ki he Komiti, fai ako mo e fanau va'inga hono kotoa ‘o e ‘Ikale Tahi. ‘Oku tau fiefia kotoa ‘i he ikuna kafakafa na'e lava.
‘Oku ‘oatu ‘a e fakamalo ki he Ngaahi Pule'anga ‘o Siapani, ‘Aositelelia, Lepupilika ‘o Siaina pea mo Nu'u Sila kae'uma'a ‘a e Pangike ‘a Mamani, Pangike Fakalakalaka ‘o ‘Esia pea mo e ‘Iunioni ‘o ‘Iulope, koe'uhi ko ‘enau ngaahi tokoni mahu'inga koia na'e fai ma'ae fonua ‘i he lolotonga ‘o e ta'u.
‘Ofa ke kei fai tapuekina kimoutolu ‘e he ‘Otua Mafimafi.
Komisioni ‘o e Hou'eiki NopeleNopele Vaea
Nopele Ma'afu
Nopele Fakafanua
NGATA'ANGA.
Issued by the: Office of the Lord Chamberlain and the Prime Minister's Office, Nuku'alofa, 2011.












2.
‘Oku tau fakafeta'i ki he ‘Otua
Mafimafi ‘i he fakalaolao ‘a e me'a kotoa pe, kae faingamalie ke tau fakataha
heni he pongipongi ni, ki hono huufi ‘o e ‘uluaki fakataha ‘a e Falealea ‘o
Tonga, hili ‘a e fili Falealea ‘o e ‘aho 25 ‘o Novema ‘o e ta'u kuohili. Ko e
ngaue koeni, ‘oku fakahoko he ‘aho ni, ko e fakakakato aipe ‘a e fiema'u, ‘a e
fakalelei fakapolitikale, ‘oku tu'utu'uni ‘e he lao ‘o e Falealea. ‘Oku fiema'u
ai ke ui ha fakataha ‘a e Falealea kimu'a, ‘i he ‘osi ‘a e uike ‘e 6, hili ‘a e ma'u ‘a e ola ‘o e fili Falealea.
Ko e ouau huufi ‘o e ‘aho ni, ‘oku fakalotofale pe, ka ‘e toki fakahoko ‘a e
huufi fakapule'anga, ‘o e Fakataha ‘a e Falealea, lolotonga ‘a e mahina ko Me
‘o e ta'u ni.
5.
‘Oku ou fie fakamalo ai heni, ki he
Pule'anga, mo e Falealea ‘o e ta'u kuohili, ‘i he ngaue lahi mo ‘aufuato kuo
nau ikuna. ‘E tohi tongi ‘i he loto ‘o e Tonga kotoa, ‘i he ngaahi to'utangata
ka hoko mai, ‘a e ngaue lahi kuo lava.
9.
‘Oku ou fie fakafofonga heni ‘a e
fakamalo mo e loto hounga'ia mo'oni, ki he Pule'anga ‘Aositelelia, Pule'anga
Nu'usila, Pule'anga ‘o e Lepupilika ‘o e Kakai ‘o Siaina, Pule'anga Siapani,
pea pehe ki he ngaahi Pule'anga kotoa pe, ‘oku nau tokoni mai ‘i he ngaahi tapa
kehekehe.
Oku ‘oatu heni ‘a
‘eku fakamalo kia koe Sea, mo e Palemia mo e kau Minisitaa, pea mo e kau
Fakafofonga ‘o e kau Nopele, kae'uma'a ‘a e kau Fakafofonga ‘o e Kakai, ‘i
ho'omou loto lelei ke fakahoko ‘A Hoku loto.
Koia ai 'i he 'aho ni, 'oku ou 'oatu 'a 'eku
fakamalo ki he Sea mo e Fale Alea 'o Tonga 'i hono fakahoko 'o e ngaahi
fatongia mamafa 'o e 'aho ni.
