26 Sanuali, 2012. Me'a fakaava e 'Eiki Ministā ma’ae Ngaahi Pisinisi ‘a e Pule’anga; Hon. Clive Edwards 'i hono tanupou mo faka'ilonga'i ‘a e kamata ‘a e
ngaue ki hono fakalelei'i ‘o e ngaahi line ‘uhila ki he
ngaahi koló 'i Tongatapu, 'o kamata 'i Puke, ko e tofi'a 'o Nopele Fohe 'i he 'aho 26 'o Sanuali, 2012.Fakatapu:
Ko e ‘aho ni ‘oku tau fakatahataha mai ai ki heni ke faka'ilonga'i ‘a e kamata ‘a e ngaue ki hono fakalelei'i ‘o e network ‘uhila ki he ngaahi koló pea ‘oku ‘uhinga ‘eni ke fakalelei'i ‘a e ma'u'anga ivi ‘o e ‘uhila ki he ngaahi tukui kolo ‘e 20 ‘i Tongatapu ni pea kuo ‘osi fai hono fokotu'utu'u ke fai ki ai ‘a e ngaahi ngaue ko ‘eni. ‘Oku kamata ‘i Puke.
Kimu'a keu lave ki he natula ‘o e ngaahi ngaue ko ‘eni ‘oku ou loto keu fakahā ‘oku fakapa'anga ‘e Nu'usila ‘a e konga ‘uluaki ‘o e polokalama ngaue ni pea ‘oku fe'unga ‘a e fakamole ki ai mo e $27 miliona.
Ko e tokoni ko ‘eni ‘oku ne hanga ‘o hulu'i mai ai ‘a e fo'i me'a lalahi ‘e 3.
1. Ko hono fakapa'anga ko e $27 miliona ki he ngaue ni.
2. Ko hono fakapou ‘uhila ‘o e ngaue ni mei he ola ‘o e tokoni ne fai mai ‘e Nu'usila ko hono to ‘o e ‘akau papa ‘aia ‘oku ui ‘i he ngaahi ‘aho ni ko e Tonga Forest.
3. Ko e tolu ‘o e tokoni ko hono fakatau fakaloto fonua mei he'etau ‘akau papa ‘a e ngaahi pou ‘uhila ke fai ‘aki e ngaue.
Ko e Taumu'a ‘o e ngaahi ngaue ‘oku kamata fakahoko ‘i he ‘aho ni:
1. Ke faingamalie ‘a e ngaahi ‘api ‘i he ngaahi tukui kolo ki ‘uta ke fakahoko ki ai ‘a e ma'u'anga ivi ‘o e ‘uhila. ‘Oku tonu foki ke tau fakatokanga'i ‘oku ‘ikai ke lava ke hoko lelei ‘a e ‘uhila ‘i he ngaahi feitu'u kolo ki ‘uta ‘e ni'ihi koe'uhi ‘oku ‘ikai ke ‘iai ha ngaahi pou ‘uhila fe'unga ke taki ‘aki ‘a e uaea ‘uhila. ‘Ikai ke ngata ai ki mu'a ‘i he ‘aho ni ko kinautolu ne nau fiema'u ke fakahoko ‘a e ‘uhila ki honau ngaahi ‘api na'e fiema'u ke nau totongi ‘a e ngaahi pou ‘uhila ‘oku taki ‘aki ‘a e ‘uhila ki honau ‘api.
Ko e polokalama ko ia ‘oku kamata he ‘aho ni ‘e ‘ikai ke to e fai ha totongi pou pehē.
2. Ke
fakalelei'i ke malu ange ‘a e mo'ui ‘a e kakai mei he ngaahi fakatu'utamaki
‘oku fa'a hoko koe'uhi ko e ta'etokanga ‘o fa'a hoko ai ‘a e lavea mo e mate.
‘I he ta'u kotoa pe ‘oku ‘iai ‘a e ngaahi fakatu'utamaki ‘oku hoko ‘i he ‘uhila ‘o hoko ai ‘a e mate ‘e 2 fai ki ‘olunga. Ko e polokalama ni ke fakasi'isi'i ‘a e ngaahi fakatu'utamaki ko ‘eni.
3. Ke to e lelei ange hono fakahoko ‘a e ‘uhila ‘i he kolo mo tau ki ai ha insulators, fuses, pea mo e conveters. ‘Oku lolotonga ‘ikai ke ‘iai ha me'a pehe ‘i he ngaahi kolo ‘oku fai ki ai e ngaue.
4. Ke fakasi'isi'i ‘a e mole ‘a e ‘uhila ‘i he ngaloku mo e taupe ‘a e ngaahi uaea ‘uhila. ‘I he'ene taupe ofi ki he kelekele ‘e fakatu'utamaki ki he kakai. ‘Oku mole lahi foki ‘a e ivi ‘o e ‘uhila ‘i he taupe mo ngaloku ‘a e uaea.
‘I he folau mai ko ia ‘a e kau ngaue mei Nu'usila ke sivi'i ‘a e ngaahi uaea ki he ngaahi kolo ne nau pehe ‘e kinautolu ‘oku ‘avalisi ‘a e mole ki he peseti ‘e 32% ‘o ‘alu hake ai pe ki he peseti ‘e 50% ‘i he ngaahi feitu'u ‘e ni'ihi.
Ko e polokalama ko ‘eni ‘oku ‘amanaki ke holoki lahi ai ‘a e mole ‘a e ‘uhila mei he ngaahi peseti ma'olunga ko ia ki he peseti pe ‘e 10%.
5. Ko e ngaahi fokotu'utu'u ki ‘uta fekau'aki mo e system ‘uhila ‘e fakahoko ia ki he tu'unga fa'u(design) mo ha tu'unga malu ‘o fakatatau mo e ngaahi standard fakavaha'a pule'anga(International) fekau'aki mo e ‘uhila.
6. Ko e polokalama ko ‘eni te ne ta'ofi ‘a e feto'aki ‘a e malohi ‘o e ‘uhila ‘aia ‘oku fa'a hoko ai ‘a e maumau ki he ngaahi naunau tauhi ‘api ‘o hange ko e ‘aisi, sitou, letioo, televisone, komipiuta pea mo ha to e ngaahi naunau tauhi ‘api kehe. ‘I he polokalama ko ‘eni ‘e ‘ikai ke to e hoko ha ngaahi maumau pehe ki he ngaahi me'a ngaue fakatauhi ‘api ko ‘eni.
7. Ne hoko foki ha fu'u maumau lahi ki he ngaahi kolo ‘e ni'ihi ‘i he Vahe Hahake ‘a ia ‘oku kau ki ai ‘a Nautoka pea mo Talafo'ou pea ko e konga ‘eni ‘o e ngaue ko ‘eni ko hono fakalelei'i ke ‘oua na'a to e hoko ha palopalema pehē ki he'etau ma'u'anag ‘uhila ‘i he kaha'u.
8. ‘Oku ‘i ai
foki ‘a e fakamālō ki he ngaahi ngaue ‘oku fai ‘e he Tonga Power. Pea ‘oku ou fakamālō
lahi ki he kau ngaue pea mo e ‘amanaki lelei ki ha ngaue ke to e vaofi ange ai
‘a e kakai pea mo e Potungaue ‘Uhila. ‘Oku ‘oatu heni ‘a ‘eku talamonū kiate
kimoutolu hono kotoa ‘oku mou fakahoko e ngaue ko ‘eni kae'uma'a ‘a e ngaahi
kolo ‘e 20 ‘e fai ki ai ‘a e ngaue. ‘Oku fakafuofua ‘e fe'unga mo e kakai ‘e 10,000 te nau tofuhia ‘i he
faingamalie ni pea ko e konga ‘uluaki pe ‘eni ‘o e ngaue ka ‘oku konga ia ‘e 4.
Pea ko e polokalama ko ‘eni ‘e ‘inasi ai ‘a Vava'u,Ha'apai pea mo ‘Eua ‘i he
fakalelei ‘o e ‘uhila.
Ko e fakamole ki Vava'u , Ha'apai mo ‘Eua ‘oku kehe ia mei he fika na'a ku fakaha atu kimu'a ange ki he fakamole ki he ngaue ‘i Tongatapu ni. Ko e fakalelei ko ia ‘e fai ki Vava'u, Ha'apai mo ‘Eua ‘e fe'unga ia mo e pa'anga ‘e $15 miliona makehe ‘o ‘ikai ke kau ia ‘i he 27 miliona.
Ko e fokotu'utu'u ‘a e Pule'anga lolotonga ki he ta'u ‘e 4 ka hoko mai na'e fakahu ia ki he Falealea ‘i Sune 2011.
Na'e tu'u ai ‘a e Visone fakalukufua pea mo e tefito'i fatongia ‘e 7 ke nau fakahoko ‘a hono fakalelei'i ‘a e tu'unga faka'ikonomika, ako mo e tu'unga mo'ui ‘a e kakai ke to e fakalakalaka ange mo lelei ange.
Ko e Visone Fakalukufua:
- Ke langa hake mo fakalelei'i ha sosaieti faitotonu, vahevahe tatau mo fakalakalaka ke ‘inasi ai ‘a e Tonga kotoa pea ke mo'ui lelei, nofo melino mo ma'uma'u luta, tu'umalie mo faingamalie ange pea ke fakahoko lelei ai ‘a ‘e nau ngaahi ‘amanaki.
Ko e ‘uluaki Kaveinga pe taumu'a ‘o e Visone ke fai ‘a e langa fakalakalaka ‘o kamata ia mei he ngaahi community ‘i he ngaahi kolo, pea mo e ngaahi vahe fonua ‘o Tonga ni.
Ke vakai'i ‘a e ngaahi fiema'u fakangaue pea ke fakalelei'i mo nau vahevahe tatau ‘i he faingamalie mo e lelei ‘i he ngaahi ngaue pea mo e ngaue fakalakalaka kotoa ‘a e pule'anga.
‘I he ‘aho Tusite ‘o e uike ni na'e huufi ai ‘e he ‘Eiki Palemia ‘o Tonga ‘a hono kamata langa mo fakaava ‘a e matapa fetu'utaki ki muli mo hono fakafehokotaki ‘o Tonga ki he tapa kotoa pe ‘o e kolope. Ko e fetu'utaki fakatekinolosia ko iaa ‘e fai ia ‘i he telefoni, ‘initaneti, televisone kae'uma'a ‘a e fakamafolalea.
Ko e ngaue ko ia ko hono langa hake ia ‘o e community ‘a e Tonga ke tofuhia ‘i he lelei mo e fakalakalaka.
Ko e tokoni na'e ma'u ‘e he pule'anga ke fai'aki ‘a e ngaue ko ia na'e fe'unga ia mo e pa'anga ‘e $33 miliona.
Ne me'a ai ‘a e ‘Eiki Palemia ‘o Tonga ‘Eiki Nopele Tu'ivakano ‘o pehe "ko e ‘aho fakahisitolia ‘eni ki Tonga ‘i he langa fakalakalaka fakatekinolosia ke ‘inasi ai ‘a e Tonga kotoa"
‘E lava nai keu pehe ko e to e ‘aho fakahisitolia ‘eni ki Tonga?
‘I he uike ni kuo huufi ‘e he pule'anga ‘a e ngaue lalahi ‘e ua-Ko e langa fakalakalaka ma'ae kakai ‘o e fonua.
‘I he ‘aho 5 ‘o Novema 2011 na'e huufi ‘e he pule'anga ‘a e Solar Project ‘i Popua. ‘Oku fakapa'anga mo ia ‘e Nu'usila ko e $12 miliona.
Ko e tefito'i fatongia ngaue ‘e 7 ki he fakalakalaka mo e fakalelei ‘o hange ko ia ‘oku ha ‘i he Tonga Strategic Development Framework kuo tukupā ‘a e pule'anga ke fakahoko ‘i loto he ta'u ‘e 4 ‘oku tau hanga atu ki ai ‘o fai atu ai hono fakalelei.
‘Oku ‘i ai ‘a e langilangi'ia mo e loto māfana ‘iate au ke u fakafofonga'i atu ‘a ‘Ene ‘Afio Siaosi Tupou 5, Palemia, Nopele Tu'ivakano mo e kakai ‘o Tonga ke fai atu ha fakamālō ki he pule'anga Nu'usila mo hono kakai ki he ngaahi tokoni ‘oku nau fai mai ki Tonga ni.
Malo.
Hon. Clive Edwards
Ministā ma'ae Ngaahi Pisinisi ‘a e Pule'anga.
Issued by the: Ministy of Information and Communications, Nuku'alofa 2012
